De rol van de fysiotherapeut in het doorbreken van angst en vermijdingsgedrag
Een samenvatting door Stephanie Schalk van Schemer et al. (2026)1Exposure-based Interventions for Chronic Pain and Bodily Symptoms: A Special Interest Meeting Report, met een vertaalslag naar de praktijk.
De behandeling van chronische pijn wordt steeds vaker benaderd vanuit het biopsychosociaal model. Binnen deze benadering spelen niet alleen lichamelijke factoren een rol, maar ook cognitieve en gedragsmatige processen2.
Factoren zoals angst voor beweging, negatieve verwachtingen en vermijdingsgedrag kunnen ertoe leiden dat klachten blijven bestaan of zelfs verergeren. Patiënten met chronische pijn gaan activiteiten vermijden, bewegen minder en raken spierkracht en algehele conditie kwijt. Hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel van toenemende beperkingen en aanhoudende of zelfs toenemende pijn1-3.
Exposure-based interventies zijn ontwikkeld om deze cirkel te doorbreken. Deze aanpak vindt zijn oorsprong in de cognitieve gedragstherapie en werd aanvankelijk toegepast bij angststoornissen3. Inmiddels worden exposure-based interventies ook ingezet bij behandeling van chronische pijn en andere lichamelijke klachten.
Het artikel van Schemer en collega’s beschrijft de ontwikkeling en toepassing van exposure-based interventies naar aanleiding van een internationale expertbijeenkomst. De auteurs integreren bestaande kennis en formuleren aanbevelingen voor toekomstig onderzoek en klinische toepassing.
Wat zijn exposure-based interventies?
Exposure-based interventies zijn gericht op het geleidelijk en gecontroleerd blootstellen van patiënten aan activiteiten of situaties die zij vermijden vanwege angst voor pijn of schade. Het doel is dat patiënten ervaren dat hun verwachtingen niet overeenkomen met de werkelijkheid. Hierdoor kunnen disfunctionele overtuigingen worden bijgesteld. Binnen deze aanpak wordt vaak gebruikgemaakt van gedragsmatige experimenten. Dit zijn oefeningen waarbij patiënten hun verwachtingen vooraf duidelijk formuleren en deze vervolgens toetsen in de praktijk.
Een voorbeeld uit de praktijk: een patiënt met lage rugpijn verwacht dat tillen leidt tot schade. Tijdens een oefensituatie wordt deze activiteit gecontroleerd uitgevoerd. Vervolgens wordt geëvalueerd wat er daadwerkelijk gebeurde. Wanneer de verwachte schade uitblijft, draagt dit bij aan het verminderen van angst en vermijdingsgedrag.
De behandeling richt zich daarmee niet alleen op fysieke belasting, maar ook op cognities en gedrag gerelateerd aan pijn.
Theoretische onderbouwing
De werking van exposure-based interventies wordt onderbouwd door twee belangrijke modellen: het fear-avoidance model en de inhibitory learning theory.
Het fear-avoidance model
Volgens het fear-avoidance model kan pijn leiden tot angst voor beweging. Deze angst resulteert in vermijdingsgedrag. Vermijding leidt tot minder activiteit, afname van belastbaarheid en toename van beperkingen. In sommige gevallen kan dit ook leiden tot meer pijn.
Exposure-based interventies zijn gericht op het doorbreken van deze vicieuze cirkel door patiënten te laten ervaren dat beweging veilig is.
Inhibitory learning theory
Bij de inhibitory learning theory ligt de nadruk op het aanleren van nieuwe ervaringen. Tijdens exposure doen patiënten ervaringen op die hun negatieve verwachtingen tegenspreken.
Deze nieuwe leerervaringen verminderen de invloed van bestaande angstreacties. Dit proces vraagt om herhaling, variatie en actieve betrokkenheid van de patiënt.
Wat kan de fysiotherapeut met de uitkomst van dit onderzoek doen?
De resultaten van dit onderzoek bieden fysiotherapeuten belangrijke inzichten in de rol van angst, verwachtingen en vermijdingsgedrag bij chronische pijn.
In de fysiotherapiepraktijk komen regelmatig patiënten voor die bepaalde bewegingen of activiteiten vermijden, omdat zij denken dat deze hun klachten verergeren of schade veroorzaken. Voorbeelden hiervan zijn onder andere tillen, bukken of sporten*.
Dit vermijdingsgedrag kan leiden tot een vicieuze cirkel. Wanneer patiënten activiteiten vermijden, bewegen zij minder. Hierdoor kunnen spierkracht en conditie afnemen, wat juist kan leiden tot meer pijn en beperkingen in het dagelijks functioneren.
Exposure-based interventies hebben als doel deze cirkel te doorbreken. In plaats van activiteiten te blijven vermijden of langzaam op te bouwen zonder aandacht voor angst, worden patiënten gericht blootgesteld aan activiteiten die zij als bedreigend ervaren. Binnen deze aanpak wordt vaak gebruikgemaakt van gedragsmatige experimenten, zoals eerder beschreven.
Gedragsmatige experimenten kunnen helpen om negatieve overtuigingen te verminderen. Voor fysiotherapeuten betekent dit dat behandeling niet alleen gericht is op fysieke training, maar ook op het veranderen van overtuigingen en gedrag rondom pijn.
Binnen exposure-based interventies kunnen fysiotherapeuten zich richten op:
- Het identificeren van vermeden activiteiten vanwege pijn of angst;
- Het bespreken van verwachtingen over pijn of schade;
- Het begeleiden van patiënten bij het uitvoeren van vermeden activiteiten;
- Het evalueren van ervaringen tijdens deze activiteiten.
Daarnaast benadrukt het onderzoek van Schemer en collega’s het belang van interdisciplinaire samenwerking. Exposure-based interventies worden vaak toegepast in samenwerking met psychologen of andere zorgprofessionals.
Bij wie kunnen de resultaten van dit onderzoek ingezet worden?
Exposure-based interventies worden voornamelijk toegepast bij patiënten met chronische musculoskeletale pijn, zoals lage rug- en nekpijn.
Daarnaast worden deze interventies ingezet bij: fibromyalgie, complex regionaal pijnsyndroom en neuropathische pijn. Ook bij andere lichamelijke aandoeningen, zoals tinnitus, prikkelbaredarmsyndroom, postcommotionele klachten en cardiovasculaire aandoeningen, zijn positieve effecten van exposure-based interventies beschreven.
Verder blijkt dat exposure-based interventies ook bij jongeren met chronische pijn effectief zijn in het verminderen van beperkingen en pijngerelateerde uitkomsten.
Methode van onderzoek
Het artikel van Schemer en collega’s is gebaseerd op een internationale expertbijeenkomst en is geen systematische review of experimentele studie.
Tijdens deze bijeenkomst kwamen onderzoekers en clinici uit verschillende disciplines samen, waaronder psychologie, fysiotherapie en revalidatiegeneeskunde.
Onderwerpen die werden besproken zijn: theoretische modellen, klinische toepassingen, nieuwe behandelmethoden en implementatie in de praktijk. Deze inzichten zijn gebaseerd op presentaties, discussies en bestaande literatuur.
Hoewel dit waardevolle inzichten oplevert, kent dit artikel beperkingen. Er is geen systematische selectie van studies uitgevoerd, waardoor er een grote kans is op selectiebias en publicatiebias.
Het doel van het artikel van Schemer en collega’s was gericht op de theoretische fundamenten van exposure-based interventies, de bredere toepassing daarvan op lichamelijke klachten vanuit een interdisciplinair perspectief en het bieden van richting voor toekomstig onderzoek. De auteurs benadrukken daarom de noodzaak van aanvullend systematisch literatuuronderzoek.
Resultaten van het onderzoek
Toepassingsvormen van exposure-based interventies
Exposure-based interventies worden toegepast binnen verschillende behandelvormen:
- Cognitive Functional Therapy (CFT) combineert gedragsmatige experimenten met cognitieve herstructurering en leefstijlinterventies.
- Pain Reprocessing Therapy (PRT) richt zich op het hertrainen van pijnperceptie via exposure aan beweging en interne sensaties.
- Acceptance and Commitment Therapy (ACT) stimuleert psychologische flexibiliteit door acceptatie en waarde-gedreven handelen.
- Digitale interventies en Virtual Reality bieden mogelijkheden voor gecontroleerde exposure in een digitale omgeving.
Deze varianten laten zien dat exposure geen op zichzelf staande interventie is, maar een onderliggend principe binnen verschillende behandelstrategieën.
Effectiviteit van exposure-based interventies
Exposure-based interventies laten positieve effecten zien op toename van functioneren en participatie in dagelijkse activiteiten, vermindering van depressieve klachten en afname van angst-vermijdingsgedrag. De effecten op pijnafname zijn kleiner. Exposure-based interventies zijn – op basis van beschikbaar bewijs – het meest geschikt voor het verbeteren van (dagelijks) functioneren.
Schemer en collega’s hebben ook de duur van interventies met elkaar vergeleken. Hieruit blijkt dat de duur van de behandeling minder bepalend is voor het behandeleffect dan de inhoud en uitvoering van de interventie.
Conclusie
Uit het artikel van Schemer en collega’s (2026) komt naar voren dat exposure-based interventies een veelbelovende benadering kunnen zijn voor patiënten met chronische pijn en andere lichamelijke klachten. Door patiënten gecontroleerd bloot te stellen aan vermeden activiteiten kunnen angst en vermijdingsgedrag worden verminderd. Dit draagt bij aan een verbetering van het functioneren en de kwaliteit van leven. Voor fysiotherapeuten betekent dit dat aandacht voor psychologische factoren een belangrijk onderdeel is binnen de behandeling van chronische pijn.
Hoewel de huidige resultaten positief zijn, is verder onderzoek nodig om de effectiviteit en optimale toepassing van deze interventies verder te onderbouwen.
* Lees ook nog eens eerder gepubliceerde blogs terug over ziektepercepties bij mensen met chronische nekpijn, percepties over bewegen en psychologische-geïnformeerde fysiotherapie.
Literatuur
1. Schemer L, Glogan E, Sjouwerman R, et al. Exposure-based Interventions for Chronic Pain and Bodily Symptoms: A Special Interest Meeting Report. Behav Res Ther. Apr 2026;199:104998.
2. Hadley G, Novitch MB. CBT and CFT for Chronic Pain. Curr Pain Headache Rep. Apr 1 2021;25(5):35.
3. O’Sullivan PB, Caneiro JP, O’Keeffe M, et al. Cognitive Functional Therapy: An Integrated Behavioral Approach for the Targeted Management of Disabling Low Back Pain. Physical Therapy. 2018;98(5):408–423.
